Prof. Dr. Yümni Sezen yazdı
Dikkat ilahiyatçılar! Savrulmayın. Size bu milletin, ümmetin ihtiyacı var. Hatta, çıkmaza sürüklenen çağın medeniyetinden dolayı, insanlığın ihtiyacı var. Temel akidelerin bile bir kısmını bozmuş, eklemeler yapmış, yer yer kurallar uydurmuş, siyaset ve saltanattan ayırt edilemez hale getirmiş, 14 asırlık bir din sürecini düzeltecek, aslına döndürecek olanlar da başta sizlersiniz. Fakat çoğunuz savrulup duruyorsunuz. Tutturmuşsunuz bir Osmanlı hayranlığı ve dokunulmazlığı, tutturmuşsunuz bir Atatürk düşmanlığı.
Gerçeklerden, ilimden, ahlaktan, adaletten ayrılmaması gerekenlerin öncüsü siz olmalısınız. Hele merdiven altı siyasete, yalan ve iftiralara kapılmamak, en çok size yakışır. Hepimizin bilgi yanlışlıkları olabilir. Farkına vardıktan sonra düzeltiriz. Fakat yanlışta ısrar, kimseye, hele aydına, ilim adamına yakışmaz.
Her ne kadar sosyoloji ve felsefeye yönelmiş, akademik ve serbest çalışmalarımı bu istikamette yapmışsam da aranızdan çıkmış biriyim. Yaraları, dertleri epey biliyorum. Sitemlerime ve beklentilerime muhatap olanlar elbette yalnız ilahiyatçılar değildir. Fakat şu anda, şartlar ve olaylar icabı, beni daha çok ilahiyatçılar ilgilendiriyor.
Bu sözlerle başlamama, girişi böyle yapmama sebep nedir? Pek çok örnek var ama son günlerdeki bir örnek, bunu açıklamaya yeter diye düşünüyorum.
Geçenlerde, bir düşünce platformu, bir grup, ders alınması gereken yönleriyle, hatalarını öne çıkararak, Osmanlıyla ilgili bir yorum duyurusu yaptı. Beğenenler, onaylayanlar çok oldu. Katılmayanlar, itiraz edenler de oldu. Normal olan bir durumdu bu ama itiraz edenlerin ilahiyatçılar oluşu dikkat çekiyordu. İtirazcılar Osmanlı dönemindeki sistemin yanlışlarını, çarpıklıklarını hiç değerlendirmediler. Sistemim arızalarına hiç dokunmadılar. Adaletsizlikler, çoban ve sürü tipolojisi, kendi kavmini hor görme, hatta inkâr, devleti devşirmelerden teşkil etme, hanedan ve devlet yetkisi karmaşası, suçsuz çocuk ve kardeş öldürmeler, İslama ters düşen hareketler, bunların hiçbiri değerlendirmeye alınmamış. İtiraz noktalarından biri anakronizm metodik anlayışı olmuş. Daha doğrusu buna sığınmak, tarihi sümen altına süpürmek olmuştur. Bir kavramı belleyip onu rastgele kullanmak ilim ve iman sahibi aydınlara yakışmaz. Osmanlı devleti ve sistemi anakronizmle anlaşılamaz deniyor. Anakronizmle anlaşıldığı ve fakat böyle anlaşılmaması gerektiği için duyuru yapılmıştır. Anakronizm nedir, bu anlayışla tarihe bakmak neden yadırganır? Anakronizm köken olarak Yunanca “geri”, “karşı” anlamında “ana” ile zaman anlamında “khronos” kelimesinin birleşmesinden oluşmuştur. Bir şeyi kendi gerçek döneminden koparılıp başka bir zaman dilimine taşınarak değerlendirilmesi demektir. “Yavuz Sultan Selim Ağlıyor” filminde, sarayda elektrik ampulleri ile donatılmış avize görülüyordu. “Kara Murat” filminde arka planda uçak geçiyordu ki filmin ele alındığı dönemlerde bunlar yoktu. Eski kahramanların kolunda modern bir kol saati görüntülenirse yahut o günkü insanlar için, enayilerin bir cep saati bile yoktu dersek olmaz. İşte bu gibi bakış tarzı anakronizme girer.
Metodik farklılık varmış gibi görünen, gerçekte temel anlayışta benzeşen bir kavram daha var: Historizm (tarihselcilik). Her olgunun, kurumun, fikir veya insanın, kendine ait olduğu tarihi bağlamının, şartlarının ve zihniyetinin içinde anlaşılabileceğini savunan, metodik, felsefi bir yaklaşıma historizm deniyor. Geçmiş, bugünün değerleriyle anlaşılamaz ve yargılanmaz. Geçmişi değerlendirme söz konusu olduğunda bu iki kavram, anakronizm ve historizm, tehlikeli şekilde birbirine yaklaşır. Evrensel değerler, akıl, genel ahlak ilkeleri, insana özgü vicdan konusuna gelindiğinde, pratikte bu iki kavram birbirine çok benzer. İkisi de evrensele ve fıtrî olanlara karşı çıkan, geçmişin mağdurlarını unutturmak veya zihniyeti meşrulaştırmak için istismar edilen bir metodik yaklaşımdır. Oysa olayı ve olguyu açıklamak ile yorumlamak veya aklamak farklı olmalıdır.
Mesele, olayların nesnel taraflarını, teknik ve maddi aletlerini, şartlarını aşıyorsa, anakronizm geçerli değildir. Mesela, o gün durup dururken veya hangi sebeple olursa olsun, çocuk öldürülüyor ise, adaletsizlikler yapılıyor ise, hırsızlık çoksa, bugünkü mantıkla buna bakamayız diyemezsiniz. O günün insanları da bunları kabul etmiyor, yadırgıyorlardı. 10. yyda neden insan haklarına uyan modern bir sözleşme hazırlanmadı demek tuhaf olabilir ama “tarihsel bağlam” perdesi arkasında, geçmişin suçlarını, adaletsizliklerini, görünmez kılamayız. İnsanların vicdanı sıfırdan başlayıp yüze doğru yükselen bir meleke değildir. Akıl evrenseldir, vicdan evrenseldir, ahlak evrenseldir. Örf ve adetleri ahlakla karıştırmamalıdır.
Anakronizm ve historizme saplanıp kalırsak, tarihten, olaylardan alınacak ders ve mesaj yok demek olur. Bugünkü meseleler gibi tarihi meseleleri de evrensel akıl, insan vicdanı, evrensel ahlak ile güncel veya tarihi bağlamının kırılgan noktalarında yakalamak gerekir. Tarih sadece olanlar ve bitenler arşivi değil, insanın her türlü arayışının kesintisiz hikayesidir. Her devrin kendi mantığı vardır diyerek her türlü adaletsizliği ve rezilliği, tarihi bir örtü altına süpürmemek gerekir. Tarih, bir geçmişin karanlığını mazur görmek için değil, bugünün insanına ayna tutmak için anlamlı bir kılavuzdur. Meseleye vakıf olanlar böyle yazıp çiziyorlar.
Bir ilahiyatçı, insanda ve toplumda değişenlerin ve değişmeyenlerin neler olduğunu, değişen-değişmeyen ilişki sürecini nasıl bilmez. Sonra sosyal determinizmi inkâr edebilir miyiz? Teknikler, araçlar, aletler, strateji şekilleri değişmiş olabilir, evrenselci, hakkaniyetçi bakış açısı kökten değişebilir mi? Zihniyetler özde kökten değişmeye tabi ise, dinin, ahlakın, hukukun ilke ve hedefleri anlamsızlaşır.
Her peygambere olduğu gibi, Hz. Peygamber’e de vahiy, o günkü şartlara göre gelmiştir. Vahyin önemli bir kısmının olaylar üzerine geldiğini biliyoruz. Dolayısıyla şöyle diyebilir miyiz: İslami hükümler o güne aittir, bu günkü mantık ve anlayışla onları değerlendiremeyiz. Dün dündür, bugün bugündür. İlahiyatçı böyle mi düşünüyor. Böyle düşünmediğini ve böyle düşünmeyeceğini biliyoruz. O halde önce kendi kendimizle tutarlı olmalıyız.
Osmanlıdan da önceki dönem olan İslamın ilk tebliğ yıllarındaki olaylar ve gelen hüküm ve öğütler, bugün için aynen geçerlidir. Büyük şairlerimizden Arif Nihat Asya naatında ne diyor:
…..
Diller, sayfalar, Ebu Leheb öldü diyorlar,
Ebu Leheb ölmedi ya Muhammed
Ebu Cehil kıtalar dolaşıyor
…..
Şu gördüğün duvarlar ki
Kimi Taiftir, kimi Hayberdir
Fethedemedik ya Muhammed senelerdir
…..
Dinleyene hala çöller ses verir
Yaleyli susar uğultular gelir
Mersiye okur Uhud
Kaside söyler Bedir
…..
Osmanlı yorumuna itirazcıların ikinci uygunsuz yaklaşımı, hemen Cumhuriyet dönemiyle mukayeseye kalkmak olmuştur. Osmanlıyı değerlendiren platform, Türkiye Cumhuriyeti dönemini ele almamıştır. Elbette ilgisiz değildir ama ayrı bir konudur. Cumhuriyet döneminin hatalarından söz ediliyor. Söz edilen hatalara ben de üç-beş konu daha ekleyebilirim. Fakat bunlar Osmanlıyı aklamaz ki. Biri kötü diye diğeri iyi olmaz, biri iyi diye diğeri kötü olmaz. Böyle bir mantık ne Aristo mantığında ne polivalan (çok yönlü) mantıkta ne de modern matematiksel mantıkta yer almaz. Ayrıca Cumhuriyet dönemine ait yanlış ve tuhaf ithamlar yapılmış. Türk müziği, 1926’dan 1976’ya kadar yasaklanmış iddiası yanlıştır. 2 Kasım 1934’te Dahiliye Vekâletinin talimatıyla radyoda Türk sanat müziği yayın yasağı başlamış, 1935 yılının ortalarına doğru gevşetilmiş, 6 Eylül 1936 tarihinde resmi olarak yasak kaldırılmıştır. 9 ay sürmüştür. Bu yasak sadece radyo yayınına aittir. Halk arasında, düğün dernekte casinolarda böyle bir yasak yoktur. Benim yetiştiğim 1950 öncesi ilkokul çocukluk dönemimde, radyodan Türk sanat müziği dinlerdik. Söyle dense doğru olurdu: Cumhuriyetin belli bir döneminden itibaren, okullarda, müzik dersleri hep Batı müziği tekniğiyle ve örnekleriyle verilmiştir. Batı müziği konservatuvarı vardı, Türk müziği konservatuvarı yoktu. 1960lı yıllara kadar bu durum devam etmiştir. Sonra Türk müziği konservatuvarı açıldı, okullarda da Türk müziği örnekleri işlenir oldu. Radyodaki yasak, aslında Atatürk’ün kafasında 24 saat sürmüştü. Ertesi gün yanlışın farkına varmıştı. Türk müziğini çok seviyordu. Duyguları ile aklı çatışma halindeydi. Fakat bir dönem bu işi yönetmek istiyor, kapıldığı modern müzik eğitimi anlayışını denemek istiyordu. Fakat sonra yine kendisi vazgeçti. Bu uygulamadan hoşnut olanlar, Atatürk’ten ziyade Atatürkçü geçinenler, devrimbazlardı. Her ne olursa olsun uygulama yanlıştı. Atatürk’ün özelliklerinden biri, yanlışlarının farkına varmak, onu düzeltmekti. Gazeteci dostu Ruşen Eşref Ünaydın’a şöyle dediği kaydedilmiştir:” Çocuk! Maneviyat konusunda bazı şeyleri yanlış yaptık. Birçok değişikliğe mecbur kaldık ama bazıları yanlış oldu.”
Duyuruya itirazcıların ilginç bir sorusu da şu olmuş: Türklere mahsus bir kıyafet var mıdır? Sorudan anlayabildiğim şu oldu: Cumhuriyet dönemindeki kıyafet Batı taklidi kıyafettir. Kendimize mahsus değildir. Peki Osmanlı dönemindekiler Türk kıyafeti miydi? Orta Asya dönemindeki kıyafetler geliştirilerek devam ettirilebilirdi. Bir Türk modası teşekkül etmemiştir. Bu yaklaşıma diyeceğim yok. Ama ne yazık ki olmamış. Kültürle giyim-kuşam arasındaki ilgi ve ilişkiyi inkâr edecek değiliz. Ancak şunu ilave etmeliyiz ki, ilk insan grubu hariç, çoğalıp, dağılıp, yeni gruplar teşekkül ettikçe nasıl kültürler arasında alışveriş oluşmuşsa, giyim-kuşamda da bu alışveriş olmuştur. Hiçbir insan grubu, hiçbir etnik grup yoktur ki, kıyafette başkasından aldığı bulunmasın.
Osmanlıyı konuşurken nerelere geldik.
Yakın tarihimizin en büyük bozgunlarından olan Balkan felaketi sırasında, Osmanlının dışişleri bakanı (hariciye nazırı) Gabriel Noradukyan adlı bir Ermeni idi. Bu şahıs sonradan Lozan görüşmeleri sırasında, heyetimizin karşısına Ermenistan temsilcisi olarak çıktı.
İşte vurgulanmak istenen budur. Enderun zihniyeti bugün de devam ediyor denen şey de budur.



